عوارض لاپاراسکوپی در زنان | بررسی علمی ریسکها، پیشگیری و مدیریت
جراحی لاپاراسکوپی یکی از مهمترین پیشرفتهای جراحی کمتهاجمی در حوزه زنان است که امروزه برای درمان و تشخیص بسیاری از بیماریهای زنان از جمله کیست تخمدان، اندومتریوز، بارداری خارجرحمی و حتی برخی جراحیهای سرطان زنان به کار میرود. این روش به دلیل برشهای کوچکتر، درد کمتر، کاهش مدت بستری و بازگشت سریعتر به فعالیتهای روزمره، نسبت به جراحی باز مزایای قابل توجهی دارد. پرداختن به عوارض لاپاراسکوپی در زنان نیز موضوعی مهم و قابل توجه است.
با این حال، «کمتهاجمی بودن» به معنای «بدون ریسک بودن» نیست. هر مداخله جراحی—حتی با تکنیکهای پیشرفته با احتمال بروز عوارض همراه است. شناخت دقیق این عوارض، میزان شیوع آنها، عوامل خطر و روشهای پیشگیری، به بیماران کمک میکند تصمیم آگاهانهتری بگیرند و در صورت بروز علائم هشدار، اقدام بهموقع داشته باشند.
عوارض جدی در این نوع از عمل بین ۱ تا ۳ درصد است. این موضع را منابع معتبری چون کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا و مقالات مرور سیستماتیک در مجلات جراحی کمتهاجمی تایید می کنند. با این حال، عوارض خفیفتر مانند درد شانه، تهوع پس از بیهوشی یا ناراحتی شکمی شیوع بیشتری دارند و اغلب خودمحدودشونده هستند.
در این مقاله، بهصورت علمی و مبتنی بر شواهد به موضوعات زیر میپردازیم:
بررسی شایعترین و جدیترین عوارض لاپاراسکوپی در زنان
میزان واقعی ریسک بر اساس مطالعات بینالمللی
عوامل افزایشدهنده خطر بروز عوارض
راهکارهای پیشگیری قبل و بعد از جراحی
نحوه مدیریت عوارض در صورت بروز
هدف این مطلب، ارائه اطلاعات دقیق، شفاف و کاربردی برای بیمارانی است که قصد انجام لاپاراسکوپی دارند یا اخیراً این جراحی را انجام دادهاند.
فهرست مطالب
- لاپاراسکوپی زنان چیست و در چه مواردی انجام میشود؟
- شیوع و میزان بروز عوارض لاپاراسکوپی در زنان در مطالعات بینالمللی
- عوارض شایع لاپاراسکوپی در زنان
- عوارض جدی ولی نادر عوارض لاپاراسکوپی در زنان
- عوامل افزایشدهنده ریسک عوارض لاپاراسکوپی در زنان
- راهکارهای پیشگیری از عوارض لاپاراسکوپی
- علائم هشدار بعد از لاپاراسکوپی که نیاز به مراجعه فوری دارند
- مدیریت عوارض لاپاراسکوپی در صورت بروز
- سوالات متداول
- جمعبندی و نتیجهگیری
- منابع
لاپاراسکوپی زنان چیست و در چه مواردی انجام میشود؟
یک روش جراحی کمتهاجمی است که به جراح اجازه میدهد از طریق برشهای کوچک (معمولاً ۵ تا ۱۰ میلیمتر) و با استفاده از دوربین ظریف متصل به مانیتور، اندامهای داخل شکم و لگن را مشاهده و در صورت نیاز درمان کند. در حوزه زنان، این روش هم کاربرد تشخیصی دارد و هم درمانی دارد.
درک دقیق اینکه لاپاراسکوپی در چه شرایطی توصیه میشود، به بیمار کمک میکند ریسکها را در بستر صحیح ارزیابی کند. همه لاپاراسکوپیها از نظر میزان پیچیدگی و احتمال عوارض یکسان نیستند؛ بهعنوان مثال، لاپاراسکوپی تشخیصی ساده معمولاً ریسک بسیار پایینتری نسبت به هیسترکتومی لاپاراسکوپیک دارد.
در لاپاراسکوپی، ابتدا گاز دیاکسیدکربن برای ایجاد فضای کاری داخل شکم تزریق میشود، سپس تروکارها (ابزارهای ورودی) وارد میشوند و جراحی تحت دید مستقیم انجام میگیرد. این تکنیک باعث کاهش آسیب به بافتها، درد کمتر پس از عمل و کوتاه شدن مدت بستری نسبت به جراحی باز میشود. برای اطلاعات بیشتر در این مورد این مطلب را مطالعه نمایید.
شیوع و میزان بروز عوارض لاپاراسکوپی در زنان در مطالعات بینالمللی
به طور کلی آماری که از مراکز مختلف درمانی دریافت می شود، پایین بودن عوارض این نوع از جراحی را تایید می کند.
آمارهای کلیدی بر اساس مطالعات بزرگ
نرخ کلی عوارض: حدود ۱ تا ۵ درصد
عوارض جدی (آسیب اندام، خونریزی شدید، نیاز به جراحی مجدد): معمولاً کمتر از ۱ تا ۲ درصد
آسیب روده: حدود ۰٫۱ تا ۰٫۴ درصد
آسیب دستگاه ادراری: حدود ۰٫۱ تا ۱ درصد (بسته به نوع جراحی)
آسیب عروق بزرگ: کمتر از ۰٫۱ درصد
این اعداد در لاپاراسکوپیهای تشخیصی پایینتر و در جراحیهای پیشرفتهتر کمی بالاتر است.
عوامل مؤثر بر تفاوت آمار
اختلاف ارقام در مطالعات مختلف معمولاً به این دلایل است:
پیچیدگی عمل جراحی
سابقه جراحی قبلی بیمار
شاخص توده بدنی بالا
مهارت و تجربه جراح
تعریف متفاوت «عارضه» در مطالعات
نکته مهم در تفسیر آمار
بیشتر عوارض گزارششده خفیف و قابلدرمان هستند. عوارض تهدیدکننده حیات نادر محسوب میشوند و در مراکز مجهز، معمولاً در همان مراحل اولیه شناسایی و کنترل میشوند.
عوارض شایع لاپاراسکوپی در زنان
این عوارض معمولاً موقتی، قابلکنترل و بدون پیامد طولانیمدت هستند و اغلب طی چند روز تا یک هفته بهبود مییابند. آگاهی از این موارد باعث کاهش اضطراب بیمار و تشخیص بهموقع علائم غیرطبیعی میشود.
درد شانه و درد پس از عمل
درد شانه (Shoulder Tip Pain) یکی از شایعترین شکایات پس از لاپاراسکوپی است. این درد به دلیل تحریک عصب فرنیک در اثر باقیماندن گاز دیاکسیدکربن داخل شکم ایجاد میشود و ارتباطی با آسیب مفصل شانه ندارد.
ویژگیهای بالینی:
معمولاً در ۲۴ تا ۷۲ ساعت اول پس از جراحی رخ میدهد
اغلب بهصورت درد تیرکشنده در شانه راست احساس میشود
با حرکت، تغییر وضعیت یا تنفس عمیق تشدید میشود
مطالعات منتشرشده در American Journal of Obstetrics and Gynecology نشان میدهد که شدت این درد معمولاً خفیف تا متوسط است و با تحرک زودهنگام، مصرف مسکنهای ساده و جذب تدریجی گاز، کاهش مییابد.
درد محل برشها و درد شکمی خفیف نیز طبیعی است و طی چند روز اول بهبود پیدا میکند.
تهوع و استفراغ بعد از بیهوشی
تهوع و استفراغ پس از بیهوشی عمومی (PONV) یکی از شایعترین عوارض کوتاهمدت جراحیهای زنان است. این عارضه بیشتر به نوع داروهای بیهوشی، سابقه فردی تهوع بعد از بیهوشی و مدت زمان عمل بستگی دارد.
عوامل افزایشدهنده خطر:
جنسیت زن
سابقه قبلی تهوع پس از بیهوشی
عدم مصرف سیگار
استفاده از اوپیوئیدها (مسکن های حاوی مرفین) بعد از عمل
بر اساس راهنماهای منتشرشده توسط American Society of Anesthesiologists، استفاده پیشگیرانه از داروهای ضدتهوع در بیماران پرخطر میتواند بروز این عارضه را بهطور قابل توجهی کاهش دهد.
در اغلب موارد، تهوع ظرف ۲۴ ساعت اول کنترل میشود و عارضه پایدار ایجاد نمیکند.
عفونت محل جراحی
به دلیل کوچک بودن برشها، ریسک عفونت زخم در لاپاراسکوپی پایینتر از جراحی باز است. با این حال، احتمال عفونت سطحی پوست یا بافت نرم در درصد کمی از بیماران وجود دارد.
علائم عفونت زخم شامل:
قرمزی و تورم اطراف بخیه
ترشح چرکی
افزایش درد موضعی
تب بالای ۳۸ درجه سانتیگراد
عفونت زحم در جراحیهای لاپاراسکوپیک کمتر از از ۲٪ است. این موضوع را کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا (ACOG) تایید می کند. درمان اغلب شامل آنتیبیوتیک خوراکی و مراقبت موضعی است و بهندرت نیاز به مداخله جدی دارد.
خونریزی خفیف واژینال یا شکمی
پس از برخی جراحیهای لاپاراسکوپیک زنان (بهویژه مداخلات مربوط به رحم یا تخمدان)، خونریزی خفیف واژینال طی چند روز اول طبیعی است. این خونریزی معمولاً بهصورت لکهبینی یا ترشح صورتیرنگ است.
همچنین ممکن است:
مقدار کمی خونابه از محل برش خارج شود
کبودی خفیف اطراف تروکار مشاهده شود
مواردی که نیاز به بررسی فوری دارند:
خونریزی شدید واژینال (بیش از یک نوار بهداشتی در ساعت)
بزرگ شدن سریع شکم
سرگیجه یا افت فشار خون
عوارض جدی ولی نادر عوارض لاپاراسکوپی در زنان
با وجود اینکه عمل لاپاراسکوپی در مقایسه با جراحی باز ایمن تر محسوب میشود اما، مانند هر مداخله جراحی میتواند با عوارض جدی همراه باشد. این مشکلات نادر هستند و مقدار آنها حدود ۱ تا ۳ درصد گزارش شده است. با این حال، به دلیل اهمیت بالینی، آگاهی از آنها ضروری است.آسیب به روده
آسیب به روده یکی از مهمترین عوارض لاپاراسکوپی در زنان است که معمولاً هنگام ورود اولیه تروکار یا در حین آزادسازی چسبندگیها رخ میدهد.
شیوع:
بر اساس مرورهای منتشرشده در American Journal of Obstetrics and Gynecology، میزان آسیب روده در لاپاراسکوپیهای زنان حدود ۰.۱ تا ۰.۴ درصد گزارش شده است.
عوامل خطر:
سابقه جراحیهای قبلی شکم
چسبندگیهای گسترده
اندومتریوز پیشرفته
چاقی شدید
علائم هشدار پس از ترخیص:
درد شدید و پیشرونده شکم
تب
تهوع و استفراغ مداوم
نفخ شدید یا عدم دفع گاز
توجه داشته باشید که توجه به این علائم بسیار مهم است. تشخیص زودهنگام مشکل میتواند نقش عمده و مهمی در کاهش آسیب و درمان موثر ایفا نماید.
آسیب به مثانه و دستگاه ادراری
آسیب به مثانه بیشتر در جراحیهای پیشرفته مانند هیسترکتومی لاپاراسکوپیک رخ میدهد. این موضع نیز یکی دیگر از عوارض لاپاراسکوپی در زنان است.
علائم:
نشت ادرار از واژن
درد لگنی مداوم
تب
کاهش حجم ادرار
آسیب عروقی و خونریزی شدید
آسیب به عروق بزرگ شکمی (مانند آئورت یا ورید اجوف تحتانی) بسیار نادر اما بالقوه تهدیدکننده حیات است. این آسیب معمولاً هنگام ورود اولیه ابزار رخ میدهد.
میزان بروز:
در گزارشها، آسیب عروقی بزرگ کمتر از ۰.۱ درصد گزارش شده است.
نشانههای فوری:
افت فشار خون
افزایش ضربان قلب
خونریزی شدید داخل شکمی
در چنین شرایطی، مداخله فوری و گاهی تبدیل به جراحی باز برای کنترل خونریزی ضروری است. تجربه جراح و تکنیک صحیح ورود ابزار نقش مهمی در کاهش این ریسک دارد.
عوارض بیهوشی عمومی
لاپاراسکوپی معمولاً با بیهوشی کامل انجام میشود. بیشتر افراد بیهوشی را بدون مشکل پشت سر میگذارند، اما در درصد کمی ممکن است مشکل ایجاد شود.
عوارض احتمالی:
حالت تهوع شدید بعد از بیدار شدن
واکنش حساسیتی به داروها
مشکلات تنفسی موقت
اختلال در ضربان قلب (در افراد با بیماری زمینهای)
ارزیابی قبل از عمل و بررسی وضعیت قلب و ریه باعث کاهش این خطر میشود.
تشکیل لخته خون در پا یا ریه
به دلیل بیحرکتی در حین و بعد از جراحی، ممکن است در پا لخته خون تشکیل شود. در موارد خیلی نادر این لخته میتواند به سمت ریه حرکت کند.
علائم احتمالی:
درد و ورم یکطرفه در ساق پا
قرمزی و گرمای غیرعادی پا
تنگی نفس ناگهانی
درد قفسه سینه بدون علت مشخص
حرکت زودهنگام بعد از عمل و استفاده از جوراب مخصوص یا داروی پیشگیرانه در افراد پرخطر، احتمال این مشکل را کاهش میدهد.
عوامل افزایشدهنده ریسک عوارض لاپاراسکوپی در زنان
سابقه جراحی شکمی قبلی
جراحی شکمی ممکن است منجر به چسبندگی اعضای داخلی شکم شود. این چسبندگیها ممکن است ورود ابزار جراحی را سختتر کند و ریسک آسیب به روده یا عروق را کمی افزایش دهد.
مواردی که خطر را بیشتر میکند:
عملهای قبلی سزارین
جراحی آپاندیس یا روده
عملهای باز روی رحم یا تخمدان
هرچه تعداد جراحیهای قبلی بیشتر باشد، احتمال وجود بافتهای چسبنده نیز بالاتر است.
چاقی
وزن بالا یکی از عوامل مهم افزایش ریسک در بسیاری از جراحیها است. در زنان با شاخص توده بدنی (BMI) بالا:
دسترسی به فضای داخل شکم دشوارتر میشود
زمان عمل ممکن است طولانیتر شود
احتمال مشکلات تنفسی و بیهوشی کمی افزایش پیدا میکند
همچنین در این افراد کنترل خونریزی و دید جراح ممکن است سختتر باشد. با این حال، چاقی بهتنهایی مانع انجام لاپاراسکوپی نیست و در بسیاری از موارد همچنان قابل انجام است.
اندومتریوز شدید
در موارد پیشرفته بیماری اندومتریوز، بافتهای غیرطبیعی میتوانند در اطراف رحم، تخمدان، روده یا مثانه گسترش پیدا کنند و باعث چسبندگی گسترده شوند.
این وضعیت ممکن است:
مدت زمان جراحی را افزایش دهد
خطر آسیب به اندامهای مجاور را بیشتر کند
نیاز به مهارت و تجربه بالاتر جراح داشته باشد
در چنین شرایطی برنامهریزی دقیق قبل از عمل اهمیت زیادی دارد.
بیماریهای زمینهای
برخی مشکلات پزشکی میتوانند احتمال بروز عوارض جراحی را افزایش دهند، از جمله:
بیماری قلبی
مشکلات تنفسی مزمن
دیابت کنترلنشده
اختلالات انعقادی خون
فشار خون بالا کنترلنشده
این بیماریها ممکن است بر روند بیهوشی، ترمیم زخم و خطر عفونت تأثیر بگذارند. به همین دلیل بررسی کامل سابقه پزشکی قبل از عمل ضروری است.
راهکارهای پیشگیری از عوارض لاپاراسکوپی
هدف هر پزشک با تجربه و متبحر به حداقل رساندن عوارض یک جراحی است. کم شدن عوارض منجر به دریافت بهترین نتیجه در درمان خواهد شد. این مورد به عوامل زیادی از مرحله آمادهسازی تا مراقبت بعد از عمل بستگی دارد.ارزیابی دقیق قبل از عمل
قبل از جراحی، پزشک باید وضعیت عمومی بیمار را بهطور کامل بررسی کند. این مرحله شامل:
بررسی سابقه بیماریهای زمینهای
بررسی داروهای مصرفی
آزمایش خون و بررسی وضعیت انعقادی
ارزیابی قلب و ریه در صورت نیاز
بررسی احتمال بارداری
اگر عوامل خطر شناسایی شوند، پزشک میتواند برنامه جراحی را اصلاح کند یا اقدامات پیشگیرانه بیشتری در نظر بگیرد. این مرحله مهمترین گام در کاهش احتمال عوارض جدی است.
انتخاب جراح با تجربه
تجربه و مهارت جراح تأثیر مستقیم بر کاهش عوارض دارد. تحقیقات بینالمللی نشان میدهد که نرخ عوارض در مراکزی که حجم بالای جراحی لاپاراسکوپی انجام میدهند کمتر است.
نکات مهم هنگام انتخاب پزشک:
سابقه انجام تعداد زیاد جراحی مشابه
فعالیت در مرکز مجهز
دسترسی به تیم بیهوشی و امکانات اورژانسی
توضیح شفاف درباره مزایا و خطرات عمل
انتخاب آگاهانه پزشک یکی از مؤثرترین روشهای کاهش ریسک است.
تکنیکهای جراحی ایمن
استفاده از روشها و تجهیزات استاندارد باعث کاهش آسیب به اندامهای داخلی و عروق میشود.
اقدامات ایمنی شامل:
ورود کنترلشده ابزار جراحی
استفاده صحیح از دوربین و دید مستقیم
کنترل دقیق خونریزی در طول عمل
بررسی کامل محل جراحی قبل از پایان عمل
رعایت این اصول احتمال آسیب به روده، مثانه یا عروق را به حداقل میرساند.
مراقبتهای بعد از عمل
مراقبت صحیح پس از جراحی نقش مهمی در پیشگیری از عوارض دارد. بیمار باید دستورالعملهای پزشک را دقیق رعایت کند.
موارد مهم:
راه رفتن زودهنگام برای جلوگیری از تشکیل لخته خون
مصرف منظم داروهای تجویزشده
تمیز و خشک نگه داشتن محل بخیه
مراجعه فوری در صورت مشاهده تب، درد شدید یا خونریزی غیرطبیعی
پیگیری منظم بعد از عمل کمک میکند مشکلات احتمالی در مراحل اولیه شناسایی و درمان شوند.
علائم هشدار بعد از لاپاراسکوپی که نیاز به مراجعه فوری دارند
درد شدید و رو به افزایش شکم
کمی درد پس از عمل طبیعی است، اما اگر:
درد بهجای کاهش، روزبهروز شدیدتر شود
با مصرف مسکن کنترل نشود
همراه با سفت شدن شکم یا نفخ شدید باشد
این وضعیت میتواند نشانه خونریزی داخلی، عفونت یا آسیب به اندامهای داخلی باشد و نیاز به بررسی فوری دارد.
تب بالا یا لرز شدید
تب خفیف در ۲۴ ساعت اول ممکن است طبیعی باشد، اما اگر:
دمای بدن بالاتر از ۳۸ درجه سانتیگراد باشد
تب بیش از یک روز ادامه پیدا کند
همراه با لرز، تعریق یا ضعف شدید باشد
ممکن است نشانه عفونت داخلی یا عفونت محل جراحی باشد.
خونریزی غیرطبیعی
موارد زیر باید جدی گرفته شوند:
خونریزی شدید واژینال که نیاز به تعویض مکرر نوار بهداشتی دارد
خروج خون زیاد از محل بخیهها
افزایش ناگهانی کبودی یا تورم در شکم
خونریزی شدید میتواند نشانه مشکل در عروق یا محل جراحی باشد و نیاز به ارزیابی سریع دارد.
تنگی نفس یا درد قفسه سینه
اگر بعد از عمل فرد دچار:
تنگی نفس ناگهانی
درد یا فشار در قفسه سینه
ضربان قلب بسیار سریع
شود، احتمال تشکیل لخته خون و حرکت آن به سمت ریه وجود دارد. این وضعیت اورژانسی است و باید بلافاصله بررسی شود.
کاهش یا قطع خروج ادرار
مشکلات ادراری مانند:
ناتوانی در دفع ادرار
درد شدید هنگام ادرار
کاهش قابل توجه حجم ادرار
میتواند نشاندهنده آسیب ادراری یا اختلال در عملکرد مثانه باشد و نیاز به بررسی پزشکی دارد.
تهوع و استفراغ مداوم
تهوع خفیف پس از بیهوشی طبیعی است، اما اگر:
استفراغ ادامهدار باشد
فرد نتواند مایعات یا غذا را تحمل کند
همراه با درد شدید شکم باشد
باید سریعاً به پزشک مراجعه شود.
مدیریت عوارض لاپاراسکوپی در صورت بروز
اگر عارضهای ایجاد شود، اقدام سریع و درمان هدفمند میتواند از پیشرفت مشکل جلوگیری کند. نوع درمان بسته به شدت و نوع عارضه متفاوت است و ممکن است شامل درمان دارویی یا مداخله جراحی باشد.اقدامات رایج در مدیریت عوارض
۱. کنترل درد شدید یا خونریزی:
انجام معاینه و سونوگرافی یا سیتیاسکن در صورت نیاز
بررسی میزان هموگلوبین در صورت شک به خونریزی داخلی
در موارد شدید، ممکن است نیاز به جراحی مجدد یا انتقال خون باشد
۲. درمان عفونت:
تجویز آنتیبیوتیک بر اساس نوع عفونت
تخلیه ترشحات عفونی در صورت تشکیل آبسه
مراقبت دقیق از محل بخیه
۳. مدیریت آسیب به اندامهای داخلی:
اگر آسیب به روده، مثانه یا عروق تشخیص داده شود، درمان ممکن است شامل ترمیم لاپاراسکوپیک یا جراحی باز باشد. تشخیص زودهنگام نقش کلیدی در جلوگیری از عوارض جدیتر دارد.
۴. پیشگیری و درمان لخته خون:
استفاده از داروهای رقیقکننده خون در افراد پرخطر
تشویق به راه رفتن زودهنگام
در صورت تأیید لخته، درمان تخصصی زیر نظر پزشک انجام میشود
پیگیری منظم بعد از عمل بهترین راه برای شناسایی و کنترل سریع مشکلات احتمالی است.
سوالات متداول
آیا لاپاراسکوپی در زنان جراحی کمخطری محسوب میشود؟
شایعترین عوارض لاپاراسکوپی چیست؟
چه علائمی بعد از لاپاراسکوپی خطرناک محسوب میشوند؟
چگونه میتوان خطر عوارض لاپاراسکوپی را کاهش داد؟
جمع بندی
لاپاراسکوپی یکی از روشهای ایمن و پرکاربرد در درمان بیماریهای زنان است. بیشتر عوارض این روش خفیف و قابلدرمان هستند و عوارض جدی آن نادر محسوب میشوند.
نکات مهم برای بیماران
قبل از عمل، سابقه بیماری و داروهای مصرفی خود را کامل به پزشک اطلاع دهید
آزمایشها و ارزیابیهای پیش از جراحی را جدی بگیرید
بعد از عمل، علائم هشدار مانند درد شدید، تب بالا یا تنگی نفس را نادیده نگیرید
تحرک زودهنگام و رعایت توصیههای پزشک به کاهش عوارض کمک میکند
در صورت انتخاب پزشک متخصص و رعایت مراقبتهای قبل و بعد از جراحی، احتمال موفقیت عمل بسیار بالا و خطر عوارض در حد قابلکنترل خواهد بود.
دکتر زهرا سبکرو – جراح و متخصص زنان و زایمان
منبع
عوارض لاپاراسکوپی در زنان | بررسی علمی ریسکها، پیشگیری و مدیریت
عوارض لاپاراسکوپی در زنان | بررسی علمی ریسکها، پیشگیری و مدیریت جراحی لاپاراسکوپی یکی از مهمترین پیشرفتهای جراحی کمتهاجمی در…
قاعدگی نامنظم؛ چه زمانی خطرناک است؟ علل، عوارض و زمان مراجعه به پزشک
قاعدگی نامنظم؛ چه زمانی خطرناک است؟ قاعدگی نامنظم یکی از شایعترین مشکلات سلامت زنان است و بسیاری از افراد حداقل…
درد مزمن لگن در زنان؛ تشخیص افتراقی، علل و مسیرهای درمان مؤثر
درد مزمن لگن در زنان؛ تشخیص افتراقی و مسیر درمان درد مزمن لگن در زنان یکی از چالشبرانگیزترین مشکلات بالینی…